U 2022. godini novootkrivene 164 osobe inficirane HIV-om, 20 umrlo od AIDS-a

Prema podacima Instituta za javno zdravlje Srbije “Dr Milan Jovanović Batut“  od 1984. do kraja 2022. godine u Republici Srbiji je registrovano 4605 osoba  inficiranih HIV-om, od kojih je 2177 osoba obolelo od AIDS-a (47% svih dijagnostikovanih HIV+ osoba), dok su 1352 osobe umrle (1206 osoba je umrlo od AIDS-a tj. 26% svih osoba kojima je dijagnostikovana HIV infekcija).

Tokom 2022. godine novootkrivene su 164 osobe inficirane HIV-om, 52 osobe su novoobolele od AIDS-a, dok je 20 osoba umrlo od AIDS-a. 

Skoro polovina svih novootkrivenih osoba inficiranih HIV-om tokom 2022. godine registrovana je na teritoriji grada Beograda (68 osoba tj. 41%), dok je 51 osoba registrovana u Vojvodini, od kojih je 29 osoba (18% svih osoba dijagnostikovanih 2022. godine) sa teritorije Južnobačkog okruga, gde se i najveći broj osoba testira. Kod 125 novootkrivenih osoba inficiranih HIV-om (76% svih novootkrivenih slučajeva, odnosno 98% svih slučajeva sa prijavljenim načinom transmisije) HIV je prenet seksualnim  odnosom bez kondoma, dve osobe su  inficirane razmenom pribora za injektiranje, dok kod 37 osoba nije naveden način prenosa HIV-a (23%). Među novootkrivenim osobama inficiranim HIV-om tokom 2022. godine registrovano je 12 puta više muškaraca (151 muškarac prema 13 žena), skoro dve trećine je bilo uzrasta 30–49 godina (99 osoba, tj. 60%), a skoro svaka treća osoba je bila  uzrasta 20–29 godina (48 osoba, tj. 29%) (raspon uzrasta od 22 do 70 godina).

U 2022. godini od 52 osobe novoobolele od AIDS-a, 19 osoba je iz Beograda (36,5% sa incidencijom od 1,1 obolelih na 100.000 populacije, odnosno višom incidencijom nego na teritoriji Republike Srbije – 0,8/100.000), dok je isti broj, tj. 19 obolelih osoba registrovano na teritoriji Vojvodine (36,5% sa incidencijom od 1,0/100.000). Najviše obolelih od AIDS-a registrovano je u uzrasnoj grupi 30–49 godina (38 osoba tj. 73%), a slede uzrasne grupe 50 i više godina (9 osoba) i 20–29 godina (5 osoba). Među obolelima od AIDS-a dominiraju muškarci (48 muškaraca i 4 žene). I među obolelima od AIDS-a dominira seksualna transmisija HIV-a (92% svih slučajeva sa prijavljenim načinom transmisije).

Od 20 osoba umrlih od AIDS-a tokom 2022. godine, 18 osoba su bili muškarci, a na teritoriji grada Beograda je registrovano 70% umrlih od AIDS-a (14 osoba sa mortalitetom od 0,8/100.000 što je 2,5 puta viši mortalitet nego na teritoriji 

Republike Srbije – 0,3/100.000). Najveći udeo umrlih registrovan je među osobama uzrasta 30–49 godina (13 osoba), a sledi uzrast 50 i više godina (6 osoba), odnosno umrli su bili uzrasta od 25 do 68 godina. U odnosu na transmisivnu kategoriju najveći broj umrlih registrovan je među osobama koje injketiraju droge (5 osoba), za četiri umrle osobe je prijavljen seksualni put prenosa infekcije, dok za 11 umrlih osoba nije prijavljen način transmisije HIV-a. Među novoobolelima od AIDS-a tokom 2022. godine registrovano je 16 smrtnih ishoda, pri čemu se kod svih osoba period od trenutka dijagnostikovanja HIV pozitivnosti i kliničkog AIDS-a do smrtnog ishoda kretao u rasponu od nekoliko dana do 6 meseci, dok je kod četiri umrle osobe AIDS po prvi put bio dijagnostikovan u periodu 1998-2015. godine.

U periodu od 2005. do 2022. godine registrovano je 16 dece (6 na teritoriji Vojvodine) koja su HIV infekciju dobila od majki koje nisu znale da su inficirane HIV-om u odnosu na 28 dece u periodu 1993–2004. godina. Danas trudnice inficirane HIV-om imaju mogućnost da pravovremenim uključivanjem u sveobuhvatan program prevencije prenosa HIV-a sa majke na dete u potpunosti spreče prenošenje HIV-a na dete. U periodu od 2005. godine do danas rođeno je više od 40 dece koja nisu inficirana HIV-om od strane HIV pozitivnih majki koje su bile na programu prevencije prenosa HIV-a sa majke na dete. 

Od 1997. godine visoko aktivna antiretrovirusna terapija (HAART) je dostupna i besplatna u Republici Srbiji, tj. svi troškovi lečenja idu na teret Republičkog fonda za zdravstveno osiguranje za sve zdravstvene osiguranike kojima je lečenje indikovano. Od 2008. godine lečenje HIV infekcije  je decentralizovano, odnosno realizuje se u Institutu za infektivne i tropske bolesti pri Univerzitetskom kliničkom centru (UKC) Srbije u Beogradu, u UKC  Vojvodine u Novom Sadu, UKC  u Nišu, a od  2009. godine i u UKC u Kragujevcu. U periodu 2003–2022. godina registrovano je sedmostruko povećanje broja osoba inficiranih HIV-om na lečenju kombinovanom antiretrovirusnom terapijom (2427 osoba krajem 2022. prema 330 osoba krajem 2003. godine). Lečenje osoba inficiranih HIV-om u našoj zemlji se sprovodi u skladu sa preporukama Evropskog udruženja kliničara koji se bave AIDS-om i Svetske zdravstvene organizacije.

Od 2000. godine kao rezultat dostupne visoko aktivne antiretrovirusne terapije (HAART) u Republici Srbiji se registruje  značajna redukcija obolelih i umrlih od AIDS-a (u 2022. je registrovano dvostruko manje obolelih, odnosno 4,5 puta manje umrlih od AIDS-a u odnosu na 1996. godinu) 

Danas je HIV infekcija hronično stanje sa kojim se može kvalitetno i dugo živeti, ukoliko se lečenje započne na vreme, poželjno u što ranijem stadijumu HIV infekcije. Ukoliko se lečenje sprovodi kontinuirano i u skladu sa uputstvima dobijenim od lekara postiže se uspešna kontrola replikacije HIV-a u visokom procentu (u preko 90% pacijenata na lečenju), što znači da osoba na uspešnom lečenju ne može da prenese HIV infekciju na druge osobe putem krvi. 

Preliminarne procene UNAIDS-a ukazuju  da je krajem 2022. godine u našoj zemlji 3800 osoba živelo sa HIV-om, od kojih 550 osoba, odnosno šestina nije znala da je inficirana  HIV-om.
Znajući da HIV infekcija može dugo proticati bez ikakvih znakova i simptoma, jedini način da se otkrije jeste da se osoba koja je imala neki rizik testira na HIV. Naravno da bi svako testiranje na HIV trebalo da bude dobrovoljno uz obavezno savetovanje pre i posle testiranja, a u cilju pružanja pravih i stručnih informacija neophodnih osobi da donese odluku da li je pravi trenutak za testiranje. Važno je i da osoba prepozna stvarni rizik tj. rizično ponašanje koje je praktikovala ili koje i dalje upražnjava, te da isto promeni u cilju preveniranja inficiranja HIV-om u budućnosti. 

Dobrovoljno, poverljivo ili anonimno savetovanje i testiranje na HIV i virusne hepatitise B i C je besplatno i dostupno je bez lekarskog uputa svakoj zainteresovanoj osobi koja je imala neki rizik u skorijoj ili daljoj prošlosti, tokom cele godine u svakom institutu/zavodu za javno zdravlje na teritoriji Republike Srbije, kao i u Zavodu za zaštitu zdravlja studenata u Beogradu. U okviru preventivnog programa koji sprovodi Ministarstvo zdravlja u partnerstvu sa 8 udruženja (Asocijacija Duga, JAZAS, Prevent, Remiks, Potent, Asocijacija zdravstvenih medijatorki, TOC i USOP u partnerstvu sa udruženjima AID+, AS, Crvena linija i Stav+) dobrovoljno, anonimno savetovanje i testiranje na HIV i druge infekcije je besplatno i dostupno osobama iz ključnih populacija pod povećanim rizikom (muškarci koji imaju seks s muškarcima, osobe koje se bave seks radom i osobe koje injektiraju droge) u prostorijama udruženja i u mobilnim jedinicama u Beogradu, Novom Sadu, Nišu, Kragujevcu i drugim gradovima. Pored preventivnog programa pružaju se i različiti vidovi podrške osobama koje su inficirane HIV-om.

Rezultati Istraživanja zdravlja stanovništva Srbije sprovedenog 2019. godine ukazuju da je polovina stanovnika Srbije uzrasta 20 i više godina (48%) znala gde se može savetovati i testirati na HIV: testiralo se na HIV ikada 8%, dok su podaci u 2013. pokazali da je 50% građana znalo gde se može savetovati i testirati na HIV, a 7% građana je navelo da se testiralo na HIV ikada.  Među stanovnicima Republike Srbije  uzrasta od 15 do 49 godina 2,1% je navelo da se testiralo na HIV tokom 12 meseci koji su prethodili istraživanju i tom prilikom su im saopšteni rezultati testiranja.

Prema istom Istraživanju iz 2019. godine nešto više od polovine stanovnika Srbije uzrasta 15 i više godina (58,5%) pravilno identifikuje načine prevencije seksualne transmisije HIV ‐a (zna da upražnjavanje seksualnih odnosa samo sa jednim pouzdanim, nezaraženim partnerom i da pravilna upotreba kondoma prilikom svakog seksualnog odnosa može smanjiti rizik od prenosa HIV-a), dok nešto više od trećine (38%) odbacuje zablude u vezi sa transmisijom HIV ‐a, odnosno zna kako se HIV ne može preneti (zna da se HIV ne može dobiti ako se boravi u istom prostoru sa inficiranom osobom i/ili ako se deli hrana sa inficiranom osobom). Četvrtina (27%) stanovnika u Srbiji uzrasta od 15 do 49 godina koji su čuli za HIV i AIDS nema diskriminatoran stav prema osobama inficiranim HIV‐om.
Navedni rezultati Istraživanja ukazuju da treba kontinuirano sprovoditi  edukaciju građana o načinima na koje se HIV ne može preneti, kako bi prepoznali situacije u kojima nema rizika i na taj način posredno uticali na smanjenje stigme i diskriminacije. Kako građani naše zemlje pokazuju veliko znanje o načinima prenosa HIV-a , pažnju treba usmeriti na redukciju (smanjenje) rizičnog ponašanja i promociju upotrebe kondoma, kao i značaja da se osobe sa rizičnim ponašanjem savetuju i testiraju na HIV, po potrebi i više puta tokom godine. U narednom periodu dodatne napore treba uložiti u cilju smanjenja do eliminacije neopravdane stigmatizcije i diskriminacije osoba inficiranih HIV -om, kao i obezbeđivanja dostupnosti usluga psihosocijalne i drugih vidova podrške, nege i pomoći osobama inficiarnim HIV-om u cilju njihovog osnaživanja, aktivnog uključivanja, te unapređenja kvaliteta života.

Ovogodišnji Međunarodni dan sećanja na preminule od AIDS-a obeležava se 21. maja manifestacijama koje imaju za cilj povećanje informisanosti, promovisanje solidarnosti i zajedničkih akcija u oblasti prevencije HIV infekcije i AIDS-a. To je prilika da se oda počast onima koji su izgubili živote tokom pandemije uzrokovane HIV-om i pruži podrška osobama koje žive sa HIV-om . Koordinatori 40. globalne kampanje posvećene sećanju na preminule od AIDS-a su osobe koje žive sa HIV-om (Global Network of People Living with HIV – GNP+).

Sa ovogodišnjom temom „ŠIRIMO LjUBAV I SOLIDARNOST ZA SNAŽNIJE ZAJEDNICE“ naglašavaju se izazovi sa kojima se ljudi koji žive sa HIV-om suočavaju zbog prisutne stigme i diskriminacije. Međunarodni dan ima za cilj da podseti da su osobe koje žive sa HIV-om važne i da uz solidarnost mogu da izgrade jaču zajednicu koja brine o svakom članu. Težnja osoba inficiranih HIV-om je da žive u svetu bez stigme u kome se svaka osoba poštuje, ceni i ima mogućnost da napreduje, bude prihvaćena i uključena u društvo.  Ovo je cilj za zajednicu svih ljudi koji žive sa HIV-om.   

Dan sećanja na preminule od AIDS-a obeležava se u Srbiji 18. put. Ovim povodom planirane su aktivnosti usmerene na promociju zdravih stilova života,  informisanje o dostupnim uslugama na lokalu, prepoznavanje i smanjenje rizičnog ponašanja, promociju značaja pravovremenog testiranja na HIV, kao i stvaranje neosuđujućeg okruženja adekvatnog za rad, obrazovanje i lečenje osoba inficiranih HIV-om. .  
Procenjuje da u svetu više od 38 miliona osoba živi sa HIV-om. Od početka epidemije osamdesetih godina prošlog veka čak 40 miliona je osoba umrlih od AIDS-a, od kojih je 650.000 umrlo 2021. godini, što je za 52% manje nego 2010. godine kada je umrlo 1,4 miliona osoba.

U cilju eliminacije HIV infekcije kao javnozdravstvenog problema potrebno je da u svakoj zemlji do 2025. godine 95% svih osoba inficiranih HIV-om bude dijagnostikovano, zatim da 95% dijagnostikovanih HIV+ osoba bude na lečenju antiretrovirusnim lekovima i da 95% osoba na lečenju ima nemerljivu količinu virusa u krvi.

U zapadnoj Evropi polovina novodijagnostikovanih osoba inficiranih HIV-om je dijagnostikovana u kasnom stadijumu HIV infekcije, slično kao i u našoj zemlji. Kasno postavljena dijagnoza HIV infekcije je povezana sa povećanim rizikom od obolevanja i umiranja, slabijim odgovorom na terapiju, povećanim troškovima zdravstvene zaštite i povećanim rizikom za dalje prenošenje. Kasno dijagnostikovana HIV infekcija znači da osoba ima 11 puta veću verovatnoću da premine unutar godinu dana od testiranja nego ako je testirana nakon prve izloženosti HIV-u.

U Republici Srbiji se sprovodi Strategija za prevenciju i kontrolu HIV infekcije i AIDS-a za period 2018-2025. U strateškom dokumentu akcenat je stavljen na prevenciju i povećanje obima testiranja na HIV u zdravstvenim ustanovama i u zajednici u cilju ranog dijagnostikovanja inficiranih osoba, kao i na lečenje i podršku osoba koje žive sa HIV-om, zaštitu ljudskih prava i eliminaciju stigme i diskriminacije prema osobama inficiranim HIV-om i populacijama u većem riziku, kao i uspostavljanje standarda kvaliteta u programima prevencije.

U borbi protiv stigme i diskriminacije osoba koje žive sa HIV-om značajna je uloga i zakonodavstva, institucija i zajednice u celini. Stigma i diskriminacija prema osobama koje žive sa HIV-om u Srbiji i njihovi uzroci i posledice prožimaju sve strukture društva i prepreka su u sprovođenju preventivnih aktivnosti, a jedna od posledica je mali broj osoba koje se odlučuju na testiranje na HIV.

Prema podacima Instituta za javno zdravlje Srbije “Dr Milan Jovanović Batut“  od 1984. do kraja 2022. godine u Republici Srbiji je registrovano 4605 osoba  inficiranih HIV-om, od kojih je 2177 osoba obolelo od AIDS-a (47% svih dijagnostikovanih HIV+ osoba), dok su 1352 osobe umrle (1206 osoba je umrlo od AIDS-a tj. 26% svih osoba kojima je dijagnostikovana HIV infekcija).